Historia Świnoujścia


Świnoujście to miasto wyjątkowe nie tylko w Polsce ale i w Europie. Położone jest na trzech wyspach przy ujściu Świny do Bałtyku. Tylko tutaj z jednej dzielnicy do drugiej można dostać się wyłącznie drogą wodną za pomocą przeprawy promowej. Jak na miasto cieszące się międzynarodową sławą już przed wojną, jest wyjątkowo "młodym" miastem. Wpływ na jego powstanie i rozwój miało: położenie, warunki naturalne i sytuacja polityczna jaka panowała w XVIII wieku. Cofnijmy się więc nieco i przypomnijmy parę faktów z historii.

Do XVII wieku Pomorze zachodnie należało do władców pomorskich Gryfitów. Ziemie tu były słabo zaludnione. Tutaj Odra uchodzi do morza trzema odnogami: Świną, Dźwiną i Pianą. Do żeglugi najbardziej nadawała się Piana i ona stanowiła główne połączenie Bałtyku ze Szczecinem, który już w XI wieku był ważnym ośrodkiem handlowym. Natomiast ujście Świny było piaszczyste i rzeka na tym odcinku nie nadawała się do żeglugi, ale łatwo można było się przez nią przeprawiać. Dlatego też tędy biegł szlak handlowy solny wiodący ze wschodu do Lubeki. Już w 1230 roku istniała tu przeprawa promowa. W końcu XIII wieku ujście urasta do ważnego punktu celnego, przy którym powstała wieś West Swine. Ze względu na nakładane opłaty na towary mieszczanie szczecińscy w 1457 roku spalili komorę celną. Jako ciekawostkę można podać, że mieszkańcy osady posiadali przywilej wypasania trzody chlewnej w książęcych lasach. Wiek XVII i XVIII to czas licznych wojen o dominację na Pomorzu. W czasie wojny 30-letniej [1618 - 1648] umiera ostatni władca pomorski Bogusław XIV. Pomorze przechodzi kolejno przez ręce szwedzkie, brandenburskie i pruskie. W ostateczności na mocy układu zawartego w 1721 r. Szczecin oraz wyspy Wolin i Uznam dostały się pod panowanie pruskie. Układ jednak zawierał klauzulę że na tych ziemiach Prusy nie miały prawa stawiać portu ani budować nowego miasta. Szczecin był znanym portem handlowym, ograniczały go jednak cła nakładane przez Szwedów jako, że cały ruch statków odbywał się przez Pianę, która była w rękach szwedzkich. Prusy chcąc obejść klauzulę zwróciły uwagę na ujście Świny, jako, że istniała tu osada i przeprawa promowa podciągając to jako miasto i port. Wykorzystanie Świny jako drogi żeglownej połączyłoby jednocześnie Śląsk, Wielkopolskę, Ziemię Pyrzycką [które wówczas były w rękach pruskich] z Bałtykiem. Kolejna podwyżka ceł przesądziła sprawę. Król pruski Fryderyk Wilhelm I podjął decyzję o pogłębieniu rzeki Świny i "rozbudowie" u jej ujścia portu.

Począwszy od 1721 roku rozpoczyna się okres regulacji rzeki. Do prac sprowadzeni zostali najwybitniejsi specjaliści i projektanci w tym: generał major armii pruskiej holender Gerhard Cornelius van Wallrave. Już 1747 roku Świnoujście ogłoszono portem morskim. Wkrótce jednak w czasie wojny 7 - letniej w latach 1759 - 1762 Świnoujście opanowali Szwedzi. Wycofując się zniszczyli urządzenia portowe i zatopili kilka statków. Znowu podjęto dalsze prace nad odnowieniem i rozbudową portu. Świnoujście w coraz większym stopniu zaczęło spełniać rolę awanportu Szczecina. Równolegle wraz z rozwojem portu rozwijało się osiedle. Po raz pierwszy nazwy Świnoujście użyto w 1742 roku dla osady powstającej wokół portu, a 3 czerwca 1765 roku z rąk króla Fryderyka II osada otrzymała prawa miejskie. Jako ciekawostkę można podać fakt, że magistrat wraz z urzędem burmistrza powołany był już w 1753 roku.

Początek XIX wieku to zaangażowanie się Prus w wojnę z Anglią, Szwecją, a potem z Francją. Flota brytyjska zablokowała wszystkie drogi morskie i rozciągnęła kontrolę nad miastami portowymi uniemożliwiając dostawę towarów do Francji. Cześć portów /w tym Świnoujście/ większość swoich obrotów dokonywała nielegalnie przekupując urzędników, żandarmów, celników itp. Najsłynniejszym przemytnikiem ogłoszonym "królem" stał się senator Edward Krause ze Świnoujścia. Z okresem wojen napoleońskich wiąże się historia korwety znajdującej się w kościele Chrystusa Króla. W czasie wojen Napoleon zarządził blokadę dla towarów angielskich [1806 - 1813]. Handel ma jednak swoje prawa i często łamano te zakazy. Pewien kupiec z Hamburga Christian Heine, przewożąc swoim statkiem towary został zatrzymany przez Kaperów francuskich i odprowadzony do portu Bordeaux. Wraz z bratem skracali sobie czas przymusowej bezczynności wykonując model statku francuskiej korwety. Gdy model był gotowy, szyper złożył ślubowanie, że ofiaruje korwetę temu kościołowi, w którym poślubi swoją ukochaną. Dopiero jednak po klęsce Napoleona mógł się wybrać w rejs. Z Francji wypłynął z ładunkiem czerwonego wina. Ponieważ płynął do Szczecina, zawinął po drodze do Świnoujścia. Tam czekając na rozładunek trafił do domu handlowca Martina Wagnera. W ten sposób poznał jego córkę Dorotę. już 28 lipca 1814 roku w świnoujskim kościele poślubił pannę i wierny swemu przyrzeczeniu podarował korwetę. Nazwano ją „Vergismannicht” - nie zapomina się. Wisi ona po dziś dzień w kościele Chrystusa Króla.

W tym czasie w handlu zapanował zastój, ponieważ duże jednostki nie mogły wpływać do portu. Stały one przy redzie czekając na rozładunek i nieraz zdarzało się że wiatr zrywał kotwice i statki rozbijały się o brzeg. Największy tego typu wypadek zdarzył się w 1814 roku, kiedy to rozbiło się 14 statków. Podjęto wtedy decyzję o pogłębieniu Świny i umocnieniu jej brzegów. Jednak dopiero budowa falochronów w latach 1818 - 1824 spowodowała, że nawet w sztormowe dni wejście do portu było bezpieczne i spokojne. Aby zapewnić większe bezpieczeństwo w 1828 roku ustawiono na falochronie świecącą stawę, a w dwa lata później wieżę obserwacyjną pilotów na wybrzeżu wschodnim. W 1854 roku rozpoczęto budowę najwyższej wówczas w świecie latarni morskiej. Uruchomiono ją już w grudniu 1857 roku. Na krótko ożywił się handel w czasie wojny krymskiej [w latach 1851 - 1856], kiedy cały rosyjski handel z Zachodem odbywał się poprzez Świnoujście. Jednak aby handel w Szczecinie mógł się rozwijać potrzebna była większa modernizacja drogi wodnej łączącej Świnoujście ze Szczecinem. W latach 1874 - 1880 wybudowano Kanał Królewski [obecnie Piastowski], który znacznie skrócił drogę wodną łącząc środkowy bieg Świny bezpośrednio z Zalewem Szczecińskim. Wybudowano go przekopując część wyspy Uznam odcinając ją [ w ten sposób powstała wyspa Karsibór]. Pogłębiono jednocześnie tor wodny. Prace te okazały się jednocześnie przyczyną upadku Świnoujścia jako portu handlowego. Wskutek pogłębienia Świny, duże statki docierały do Szczecina nie zatrzymując się w Świnoujściu. Podobnie było z drogą powrotną. Wiele ludzi związanych zwłaszcza z obsługą tranzytu straciło pracę.

W tej sytuacji zwrócono uwagę na położenie, piękną plażę i klimat. Walory klimatyczne zachęciły do budowy w 1826 roku pierwszego Domu Zdrojowego. Urządzono tu pierwsze łaźnie, do których wodę morską wożono w beczkach. W tym też roku przyjęto pierwszych kuracjuszy w liczbie 613 osób. Wkrótce założono Park Zdrojowy zaprojektowany w 1827 roku przez Piotra Józefa Lenne, dyrektora ogrodów królewskich w Berlinie. Był on swego rodzaju granicą dzielącą centrum od dzielnicy wczasowej. Był to jeden z największych liczący 40 ha i najpiękniejszych na Pomorzu. W XIX wieku powstała również Promenada - szlak spacerowy idący równolegle wzdłuż morza, wiodący do najważniejszych punktów dzielnicy uzdrowiskowej. Z Promenady prowadziły między innymi wyjścia na plaże i na molo. Nad morzem usytuowane były wówczas trzy plaże: męska, damska i rodzinna. Podczas wierceń w latach 1890 - 1898 i 1903 - 1904 natrafiono na obfite źródła solankowe o dużych właściwościach leczniczych. Fakt ten zdecydował o dalszym rozwoju i rozbudowie uzdrowiska.

Na przełomie XIX i XX wieku wybudowano i oddano do użytku nowoczesne łazienki, sanatorium i nowy Dom Zdrojowy. Do rozwoju Świnoujścia jako uzdrowiska przyczyniała się dogodna komunikacja i rozwój żeglugi pasażerskiej. Biała flota zapewniała połączenie z portami bałtyckimi - przykładowo w 1921 roku z drogi morskiej w Świnoujściu skorzystało około 20 tys. pasażerów. W 1876 r. doprowadzono do Świnoujścia drogę kolejową [dojazd do Berlina wynosił około 2 godz.], a w 1927 roku wybudowano lotnisko. To wszystko sprawiało, że Świnoujście odwiedzało przed wojną od 20 - 50 tysięcy rocznie kuracjuszy i gości. W tym czasie liczba mieszkańców wynosiła około 12 tysięcy. Miasto odwiedzane było również przez koronowane głowy co znacznie podnosiło prestiż miasta. Pierwszym był Fryderyk Wilhelm III - specjalnie po to aby zobaczyć budowę świnoujskich fortów, uznawanych za arcydzieło inżynierii morskiej /w 1820 roku/. W 1838 roku bawił tu kilka dni car Mikołaj I w towarzystwie księżnych Olgi, Marii i Aleksandry. 1841 spotkał się on tutaj ze szwedzkim następca tronu Oskarem . W 1846 król pruski Fryderyk Wilhelm IV spotkał się tu ze swoją siostrą cesarzową rosyjską Charlotte. W latach 1892- 1913 często bywał Wilhelm II cesarz Niemiec. Tutaj też 7 sierpnia doszło do spotkania pomiędzy carem Rosji Mikołajem II a cesarzem Niemiec Wilhelmem II. Odbywało się to na redzie, na specjalnie wybudowanym pomoście w połowie drogi pomiędzy okrętami przywódców.

Wraz z rozwojem turystyki zaczęły powstawać urządzenia kulturalne i sportowe. W 1861 roku na nowo otwartym stadionie odbyły się wyścigi konne. Od 1859 roku Świnoujście posiada też teatr. W roku 1939 w Świnoujściu czynnych było 38 hoteli, 153 pensjonaty, 12 kortów tenisowych [odbywały się tutaj Międzynarodowe Turnieje Tenisowe]. Liczba turystów i letników sięgała ponad 600 tysięcy, natomiast liczba mieszkańców wynosiła około 40 tysięcy z czego połowę stanowiło wojsko. Równolegle zmieniał się też wygląd świnoujskiego portu. Powoli przekształcał się z handlowego na bazę wojskową. Wzrastała jego rola jako ważnego punktu strategicznego. Od 1856 roku stacjonował tu garnizon wojsk, a w 1863 utworzono komendanturę wojskową z dwoma okrętami: Nimfą i Arkoną . W tym też roku ukończono budowę fortyfikacji [rozpoczętą w 1848 roku] i rząd pruski ogłosił Świnoujście twierdzą III klasy.

Ważnym wydarzeniem w roku 1871 był pokój zawarty po wojnie niemiecko - francuskiej. Doprowadził bowiem do zjednoczenia Niemiec pod władzą cesarza Wilhelma I. Od 1908 roku w Europie nasila się fala kryzysów gospodarczych, co doprowadziło do wybuchu I wojny światowej. Świnoujście pełniło wówczas rolę bazy Kriegsmarine. Lata przed drugą wojną światową i w czasie wojny to czas rozbudowy morskiej floty. W 1931 r. komendantem miejscowego garnizonu został Wilhelm Canaris [późniejszy szef Abwehry]. Na Karsiborzu powstała baza okrętów podwodnych, a w okolicy zaplecze portu wojennego - magazyny, składy amunicji, bunkry itp. W stoczni na Warszowie produkowano małe drewniane trałowce, dokonywano remontów i zaopatrywano statki w torpedy. Na przełomie 1944/45 roku miasto liczyło 40 tysięcy mieszkańców z czego połowę stanowiło wojsko. Wojnę miasto przeżyło bez większych sensacji i dopiero pod sam koniec 12 marca 1945 r. w czasie tzw. nalotu dywanowego zniszczonych zostało 55% zabudowy, kilkadziesiąt statków i zginęło około 23 tys. ludzi. Świnoujście zostało zdobyte 5 maja 1945 roku jako ostatnie miasto na Pomorzu.

W czasie układu poczdamskiego granice Polski wytyczono na Odrze i Nysie. Jednak dokładna granica Świnoujścia została wytyczona dopiero w 1950 roku o czym trochę później. Oficjalne przekazanie władzy administracji polskiej od radzieckiej komendantury wojskowej odbyło się 4 października 1945 roku. W skład tej grupy wchodził Władysław Matula mianowany pełnomocnikiem rządu na obwód woliński oraz Roman Berent jako jego zastępca. Pierwszą siedzibą władz był budynek przy Placu Słowiańskim nr 3. czasy były bardzo ciężkie. Brak było wolnych lokali do zamieszkania - około 55% budynków legło w gruzach, część była zniszczona w większym czy mniejszym stopniu. Brak było fachowców. Administracja dopiero się formowała. W styczniu 1946 roku miasto liczyło zaledwie 500 cywilnych mieszkańców, a w 1948 roku było ich już około 8 tysięcy. Sytuację utrudniał również brak sprawnie funkcjonującej przeprawy promowej. Połączenie międzybrzegowe obsługiwane było przez promy z załogą niemiecką pod nadzorem komendantury radzieckiej, która dysponowała trzema jednostkami poniemieckimi. Były to West Swine, Ost Swine i Caseburg. Ruch kołowy obsługiwany był przez prom czołowy Riga. W 1946 roku władzom miasta przekazano statek, który po remoncie otrzymał nazwę Piast. Kursował między Szczecinem i Świnoujściem, a także Międzyzdrojami, Karsiborem itp. Dopiero w 1950 roku przekazano prom burtowy Ost Swine, który już jako Wolin rozpoczął obsługę przeprawy z polską załogą i pod polskim zarządem.

Nieuregulowana była również sprawa granicy - 9 czerwca 1947 roku starosta woliński Patrycjusz Dudkiewicz pisał m.in. „...granica na wyspie Uznam przebiega od morza Bałtyckiego rogatkami portu Świnoujście - uniemożliwiając rozwój gospodarczy miasta i odcinając od niego rurociągi miejskie.” Sprawa granicy ożyła w 1950 roku w związku z koniecznością formalnego uregulowania granicy z nowo powstałym NRD. Lokalne nieprawidłowości musiały zostać usunięte, gdyż niemieckie ujęcie wody pracowało oficjalnie tylko dla rosyjskiej bazy w Świnoujściu, która odstępowała część wody dla polskiej części miasta, miasto zaś pokrywało 50% opłat za energię elektryczną. 27 listopada Niemcy wyrazili zgodę rządu NRD na przekazanie Polsce ujęcia wody położonego przy jeziorze Wolgastsee.

Ważną sprawą była ochrona portu i miasta. Tym zajęła się Milicja Morska utworzona w Świnoujściu 1 styczniu 1946 roku. We wrześniu 1946 przybył także 20 osobowy oddział Straży Portowej /chociaż formalnie istniał dopiero od grudnia 1946/ pod komendą Antoniego Michalczuka i następnie Władysława Erzepki. Już w 1948 rozpoczęto odbudowę i przebudowę portu Świnoujście z wojennego na handlowo - rybacki. Rozpoczęto też budowę wielkiego kombinatu rybnego, zbudowano olbrzymi basen i budynki przemysłowe - już 3 lata później przekazano do eksploatacji Bazę Rybacką w Świnoujściu. Początkowo Bazą zarządzał gdyński Dalmor, ale już w styczniu 1952 roku powołane zostało samodzielne Przedsiębiorstwo Usług Rybackich Odra w Świnoujściu, które w latach prosperity zatrudniało kilka tysięcy osób. W 1948 roku Poznańska Regionalna Komisja Ustalania Nazw miejscowości przemianowała część Świnoujścia {Warszów} na Odrę, a PKP na biletach wprowadziła nazwę Odra Port. Podróżny nie mógł nabyć biletu do Świnoujścia bo taka nazwa w spisach kolejowych nie istniała. Dopiero w 1959 roku po włączeniu Warszowa PKP przywróciła normalną nazwę. I znowu miasto podnosi się jak Feniks z popiołów. W latach 50-tych została oddana przez wojsko radzieckie dzielnica nadmorska, a dopiero w 01.05.1958 r. Rada Ministrów podjęła decyzje o odbudowie Świnoujścia. Już 1 lipca 1959 r. powstało Państwowe Przedsiębiorstwo "Uzdrowisko Świnoujście" Miasto staje przed kolejną szansą rozwoju jako miasto uzdrowiskowe i kurort...